DJIZIENMagazine voor ketenpartners
Dienst Justitiële Inrichtingen
Nr. 1 - september 2013
vorige

Achtergrond

Nieuwe PI
 
 
Angeline van Dijk_01Angeline van Dijk_02Angeline van Dijk_03
  • Angeline van Dijk_01
  • Angeline van Dijk_02
  • Angeline van Dijk_03

In Zaanstad komt de PI van de toekomst

Over een nieuw te bouwen gevangenis in Noord-Holland werd voor het eerst gesproken in 1997. Vele jaren, plannen en hobbels verder is het zover: begin september werden de contracten getekend voor een gloednieuwe, moderne en efficiënte penitentiaire inrichting in Zaanstad. ‘Ik ben trots op de manier waarop we dit samen tot stand brengen’, aldus Angeline van Dijk, directeur Gevangeniswezen bij DJI.

Ja, het heeft even geduurd. De laatste keer dat Nederland er een nieuwe gevangenis bij kreeg was halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw. De bouw van een nieuwe penitentiaire inrichting was echter hard nodig. De Bijlmerbajes is afgeschreven, net als PI Haarlem. Dus deed de Rijksgebouwendienst in opdracht van DJI een aanbesteding voor de bouw van een geheel nieuwe gevangenis in een publiek-private samenwerking (PPS).

De S van PPS
Dat betekent dat er veel mensen bij betrokken zijn, en misschien nog wel meer wensen. Van Dijk: ‘Dat lijkt lastig. Maar de manier waarop we inhoud geven aan de S van PPS, is ongelofelijk goed. Ik ben trots op hoe wij de expertise van alle partijen hebben uitgenut – en nog steeds uitnutten. We proberen veel partijen te betrekken. De gebruikers bijvoorbeeld, maar ook onze ketenpartners.’ Behalve DJI en de Rijksgebouwendienst is vanuit de overheid de ProjectenDirectie Huisvesting (PDH) betrokken. Aan de private kant zit bouwer Ballast Nedam voor 65 procent en Royal Imtech voor 35 procent in het consortium. Zij worden bijgestaan door een aantal architecten en onderaannemers.

Goedkoper werken
Paddy Lausberg zit als vertegenwoordiger van de afdeling huisvesting van de directie FHI van DJI, in de projectgroep Nieuwbouw Zaanstad en krijgt op verjaardagen regelmatig de vraag waarom er een nieuwe gevangenis gebouwd wordt, terwijl er elders in Nederland zoveel gevangenissen dicht moeten. ‘Gelukkig kan ik dat goed uitleggen. In deze gevangenis werken we goedkoper, onder meer doordat er meerpersoonscellen zijn. Enkele gevangenissen zijn op dit moment inefficiënt en hun bestendigheid is ingehaald door de tijd en door nieuw beleid. Je bent er veel tijd kwijt aan overhead. Als ik uitleg dat je op de langere termijn goedkoper uit bent doordat onze mensen meer tijd kunnen steken in de écht belangrijke zaken, dan snappen mensen het wel.’

‘Is er ruimte voor de broodnodige innovatie?’

Van Dijk voegt daar aan toe: ‘We hebben een aantal randvoorwaarden vastgesteld om er een succes van te maken. Die hebben bijna allemaal te maken met efficiency. Dus: draag je met dit gebouw bij aan een toekomstvast gevangeniswezen? Is er ruimte voor de broodnodige innovatie? En ook belangrijk: levert het gebouw wel voldoende rendement op?’ Het resultaat mag er zijn, is de overtuiging van Van Dijk. ‘Juist in een lastige tijd als deze is het belangrijk dat we over dit soort zaken nadenken. Alle partijen leveren daar hun steentje aan bij.’

Psychiatrische bestemming
Even wat cijfers op een rijtje: de eerste paal gaat in het voorjaar van 2014 in de grond. PI Zaanstad gaat volgens planning in 2016 open. Er zullen dan twintig afdelingen van 24 cellen zijn ten behoeve van het gevangeniswezen (GW). Zeventien daarvan worden dubbel bezet. Dat levert een totaal van 888 plekken voor GW (gevangenis of huis van bewaring) op. Dan worden er nog twaalf afdelingen van elk twaalf cellen ten behoeve van penitentiaire psychiatrische centra (PPC) gebouwd. Vier afdelingen daarvan zijn bestemd voor crisisopvang. Gestart wordt met maximaal 128 patiënten, met een mogelijke uitloop naar 144. Daarmee is Zaanstad de eerste penitentiaire inrichting in Nederland waar enkele afdelingen speciaal gebouwd zijn met een penitentiair psychiatrische bestemming.

Nooit ver weg
Lausberg buigt zich in de projectgroep vooral over huisvestingsvraagstukken. ‘Die proberen we zo slim mogelijk op te lossen.’ Hij noemt een paar voorbeelden. ‘Gebruikers mogen geen hinder ondervinden van het ontwerp. Dus kan het dagprogramma dicht bij de leefomgevingen worden gevolgd. Arbeid, sport en luchtplaats zijn nooit ver weg. Ook denken we goed na over ICT-toepassingen. Denk aan digitale werkplekken of winkelmogelijkheden. De bedoeling is dat individuele beweging mogelijk is, zodat er niet altijd een begeleider mee hoeft. Dat scheelt natuurlijk enorm. Begeleiders kunnen zich op deze manier meer bezighouden met bejegening en zijn minder aan het “bewaken”.’

‘Je brengt mensen een eigen verantwoordelijkheid bij’

Van Dijk: ‘In Zaanstad maken we de omslag van het hospitaliseren van gedetineerden naar zelfredzaamheid. Promoveren en degraderen op basis van goed gedrag zijn daarbij leidend. Je brengt mensen een eigen verantwoordelijkheid bij, bijvoorbeeld op het gebied van e-learning, boodschappen doen en huisvesting zoeken voor na detentie. Wij zijn ervan overtuigd dat dit de beste weg naar re-integratie is.’

Veel comfort
De projectgroep presenteerde de eerste ontwerpen onlangs in Amsterdam en Haarlem. ‘De reacties van het personeel van deze inrichtingen de PIW’ers waren ontzettend positief. Dat had vooral te maken met het hoge niveau van comfort in de nieuwbouw. Straks is er in iedere werkruimte daglicht en goede ventilatie. Het gebrek aan dit soort voorzieningen is nu nog een groot punt van irritatie bij veel mensen in de inrichtingen. Veel van hen kijken wel uit naar iets nieuws, en vinden het een mooi en slim ontwerp.’

‘Er is een vergaderruimte vóór de detectiepoortjes’

Ook aan de ketenpartners is gedacht. ‘Er is bijvoorbeeld een vergaderruimte vóór de detectiepoortjes. Denk aan de mensen van Sociale Diensten en gemeenten, die nu nog altijd door die tijdrovende detectie moeten en bovendien hun laptop niet mee mogen nemen. Straks is dat voorbij.’

Humaan beleid
‘En vergeet die andere belangrijke gebruikers niet', lacht Lausberg: ‘De gedetineerden. Voor hen is het ook een bijzondere plek. Elke cel kijkt uit op een binnentuin waar je de seizoenen kunt ervaren. En als gedetineerden straks daadwerkelijk individueel door het pand kunnen bewegen, dan schept dit voorwaarden voor maximale zelfredzaamheid. Het bevordert bovendien een goede terugkeer in de samenleving. Zaanstad biedt in dat opzicht ook aanknopingspunten voor het humane beleid waar wij zo trots op zijn.’
 

Tekst: Nienke Ledegang   Beeld: Freek van Arkel